Honderd jaar Leonardo Sciascia. Op 8 januari 2021 was het honderd jaar na de geboorte van de Italiaanse schrijver Leonardo Sciascia. De herdenking krijgt veel aandacht in de media. Zijn werk wordt herdrukt en beschouwingen verschijnen in dag- en weekbladen. Een artikel van Enrico Del Mercato van 2 januari 2021 begint zo:
Dit is het verhaal van de grootste Italiaanse schrijver van na de tweede wereldoorlog, en van het afgelegen dorp ergens in het midden van Sicilië waar hij honderd jaar geleden ter wereld kwam. Wat volgt is het verhaal van een intellectueel wiens woorden de wereld doorkruisten, op zoek naar rede en gerechtigheid. Woorden die ontstonden in de periferie van de periferie, waar rede en recht altijd te laat komen.
Sciascia brengt men gewoonlijk in verband met de maffia. Maar toch zou het onjuist zijn, zijn werk en persoon alleen te bezien vanuit dat perspectief. Hij schreef immers veel over literatuur en de beeldende kunsten. Natuurlijk, hij verzette zich als een van de eersten tegen de diepgewortelde mythe dat de maffia niet zou bestaan.
Leugenbestrijding
En Sciascia’s boeken bleken essentieel voor de bestrijding van die leugen. Ik geef hier als voorbeeld een citaat uit zijn boek De dag van de uil:
Stemmen… Wat is een stem? een stem in de lucht, een stem van lucht, die niets brengt dan laster, smaad, laaghartige wraak… En daarbij: wat is de maffia? ook de maffia is een stem: dat de maffia er is zegt iedereen, maar waar die is weet niemand. .. Een stem die rondgaat en die de oren van simpele zielen verdooft… (p. 72)
Dit is een passage uit een verhoor van een verdachte halverweg het boek, afgenomen door de hoofdpersoon, de politieman Bellodi. Dit boek is naar mijn mening heel geschikt om iets van deze cultuur en psychologie op het spoor te komen en een uitstekende kennismaking met Sciascia’s werk. Het verscheen in 1961 en de Nederlandse vertaling in 1998. Het boek heeft grote invloed uitgeoefend in de decennia na publicatie. Onder meer omdat het werd gelezen in het voortgezet onderwijs.
De waarheid
Wat de Siciliaande journalist del Mercato schrijft, lijkt me overigens juist: de woorden van Sciascia doorkruisen de wereld. Het boek werd in meer dan een dozijn talen vertaald. Ook in het Nederlands – toch een klein taalgebied – (Zie hier een overzicht.) En de twee termen die del Mercato gebruikt: rede en gerechtigheid, verwijzen naar de waarheid. De zoektocht naar de waarheid is het thema dat als een rode draad door Sciascia’s werk loopt. Dankzij Sciascia’s zoektocht – en die van talloze anderen, het zij gezegd – hoeft vandaag de dag niemand de vraag naar het bestaan van de maffia nog te stellen.
Museum Sciascia in Racalmuto
Als men weer op reis en dus ook naar Sicilië kan gaan, zet op uw lijstje dan ook een bezoek aan het Museum Sciascia (website in het Italiaans) te Racalmuto, zijn geboortedorp. Er is een flinke bibliotheek en een ruimte voor exposities.
Sciascia en Pirandello
Sciascia was een bewonderaar van Luigi Pirandello. Over hem stelde hij het boekje Pirandello van A tot Z samen. Bij elke letter van het alfabet maakte Sciascia een lemma. Het boekje bevat interessante opmerkingen anekdoten over de Siciliaanse nobelprijswinnaar voor de literatuur., verschaft door een schrijver die zowel Pirandello’s werk als diens achtergrond bijzonder goed kende. Het boekje – een juweeltje, dat verscheen als bijlage bij het weekblad L’Espresso – is niet in het Nederlands verschenen, maar zou een vertaling zeker verdienen.
Initiatief van het dagblad La Repubblica
Het citaat van Enrico Del Mercato komt uit het artikel ‘En ’s avonds gingen we langs bij Sciascia’ (La sera andavamo a casa Sciascia). Men kan het vinden in de boekenbijlage ‘Robinson’ van deze krant, 2 januari 2021, p. 2.
Het Italiaanse dagblad brengt in twintig delen Sciascia’s bijna volledige œuvre uit. Voor vele jongeren biedt dit initiatief de mogelijkheid kennis te maken met Sciascia’s belangrijkste boeken. Anderen kunnen hun Sciascia-plankje completeren. Te beginnen op 7 januari 2021 verschijnt elke donderdag een nieuw deel. Hier een pdf met het uitgaveplan: data en titels.
Aantekeningen bij Honderd jaar Leonardo Sciascia waardig herdacht
- Pagina over Sciascia met verwijzingen en bibliografie van vertalingen in het Nederlands.
- Er bestaat een Nederlandse wikipediapagina over Sciascia. Zie hier een kaart van Sicilië, afkomstig uit een gedetailleerde reisgids van de Touring Club Italiano uit 1919. Racalmuto ligt op de weg van Caltanisetta naar Girgenti (nu Agrigento).
- Leonardo Sciascia, Pirandello dall’A alla Z, Roma: L’Espresso, 26 luglio 1986. In 1989 publiceerde de Milanese uitgever Adelphi een editie in boekvorm.
