Rome 1919 Gedenkwaardige dagen in de hoofdstad

Het bezoek van de Amerikaaanse president Woodrow Wilson roept groot enthousiasme op. Een tweede belangijke gebeurtenis het aftreden van de minister-president Orlando.  En ten derde telt de eerste opvoering van Puccini’s Inno a Roma. In Milaan vindt dit jaar een gebeurtenis plaats waarvan de gevolgen zich in jaren erna met alle kracht zouden manifesteren: de door Mussolini georganiseerde oprichting van de ‘Fasci italiani di combattimento’. Daarmee legden hij en een kleine groep vertrouwelingen de kiem voor de fascistische dictatuur. Hieronder in het overzicht ‘Rome 1919 Gedenkwaardige dagen’ meer feiten, die ik vooraf laat gaan door deze opmerkelijke foto.

De koninklijke familie, die in 1919 in theater Adriano een voorstelling bijwoont.

Rome 1919 Gedenkwaardige dagen
Vittorio Emanuele III, Giovanna, de koningin met Maria op schoot, Mafalda, Jolanda en Umberto.

3 januari

  • De president van de Verenigde Staten bezoekt Rome. Thomas Woodrow Wilson (1856-1924) ontvangt van de stad op deze dag het ereburgerschap. De President was op 1 januari 1919 in gezelschap van zijn vrouw gearriveerd.
  • Zie hier voor een historisch filmpje (stom) van  3 januari 1919 van het Istituto Luce. Duur 13′.10”over het bezoek. Zie hier voor een ander filmje over het bezoek van Woodrow Wilson aan andere plaatsen in Italië.

18 januari

  • Rome 1919 Gedenkwaardige dagen in de hoofdstadDe oprichting van de Partito Popolare Italiano vindt plaats in het hotel Santa Chiara. Dit is het werk van de in Sicilië geboren politicus Luigi Sturzo (1871-1959). rechts een foto met partijleden. Don Luigi Sturzo in het midden met habijt.

 

24 januari

De Nederlandse dichter Jacob Israël de Haan komt per trein aan in de hoofdstad. Hij zal er een week blijven en vervolgens doorreizen naar Napels.

23 februari

  • Met het doel een haven bij Ostia te realiseren, richt men het SMIR op.  De afkorting staat voor: Ente autonomo per lo Sviluppo Marittimo e Industriale di Roma, ofwel het ‘Onafhankelijke Instituut voor de Maritieme en Industriële Ontwikkeling van Rome. Vgl Grasso.

1 april

  • Deze maand verscheen het eerste nummer van het literaire tijdschrift La Ronda, dat een antimodernistische programma heeft. Het houdt op te bestaan vanwege onoverbrigbare interne tegenstellingen.

21 april

  • De eerste opvoering van Giacomo Puccini’s muziekstuk was op deze dag voorzien. De uitvoering kon niet doorgaan vanwege de staking van de musici van alle Romeinse theaters. Men verzette de uitvoering naar 1 juni 1919.
  • De opening van de door architect Marcello Piacentini (1881-1960) ontworpen brug ‘Sublicio’ vindt op deze dag plaats. Zie hier voor een wikipedia pagina.

31 mei

  • Op deze dag wordt Adolfo Apolloni (1855-1923) burgemeester van Rome. Hij oefent zijn ambt uit van juni 1919 tot 25 november 1920. Zie hier.

1 juni

  • De Inno a Roma van Giacomo Puccini krijgt zijn eerste uitvoering in de Villa Umberto. De tekst is van Fausto Salvatori. Zie hier een video waarin de Italiaanse bariton Apollo Granforte als zanger optreedt. En hier een vertolking door Andrea Bocelli op 15 september 2017 in het Colosseum.

23 juni

  • Minister president Vittorio Emanuele Orlando treedt af. De regering is daarmee demissionair. De tegenstellingen tussen hem en de politicus Sonnino veroorzaakten het falen van de Italiaanse deelname aan de vredesconferentie in Parijs. Orlando verliet de conferentie. Het einde van zijn carrière als politicus van de eerste orde was het gevolg.

7 augustus

  • De uit Siena afkomstige kunstschilder Cesare Maccari (1840-1919) overlijdt in de hoofdstad.

16 november

  • Verkiezingen in Italië. De eerste keer met evenredige vertegenwoordiging. Het gevolg was de samenstelling van het parlement ingrijpend veranderde. De eerder dit jaar in Rome opgerichtte Partito Popolare Italiano, de rooms-katholieke Volkspartij, behaalt bijna 21 % van de stemmen, goed voor 100 kamerleden. De winnende Partito socialista italiana behaalt 156 zetels.

Terug naar 1918
Ga naar 1920
Alle jaren

Aantekeningen bij Rome 1919 Gedenkwaardige dagen in het kort

  • Zie ook het jaar 1922 in deze post.
  • Het Teatro Adriano (gebouwd in 1898) bestaat nog steeds, maar het is nu een bioscoop en heet Cinema Adriano. Van het oorspronkelijke theater is alleen de gevel nog oorspronkelijk.
  • NB. Puccini’s Inno werd door het fascistische regiem van Mussolini geadopteerd. Na de oorlog door de neofascistische partij MSI. Dat droeg ertoe bij dat het muziekstuk in de vergetelheid raakte. Eén van de vele damnatio memoriae.
  • Villa Umberto heet tegenwoordig ‘Caserma Villa Umberto’ en huisvest de cavallerie van de Staatspolitie.

Een tocht door Rome: feuilleton van Jacob Israël de Haan

Enkele dagen geleden was het de 140º geboortedag van Jacob Israël de Haan: 31 december 1881. Hij publiceerde ‘Een tocht door Rome’ terwijl hij op weg was naar Palestina. De onderstaande tekst stond op 18 februari 1919 in de avondeditie van het Algemeen Handelsblad. Na een heel kort verblijf in Rome nam hij op 31 januari 1919 de nachttrein naar Napels, vanwaar hij scheep ging naar Cairo. Hij schreef ook feuilletons over zijn verblijf in Londen, Parijs en Napels. Hier volgt de tekst over Rome:

Rome een heerlijkheid

Rome na Londen en Parijs is een heerlijkheid. Er is geen metro, en er is geen tube. De doodsvijanden, de auto’s, de futuristische, kubistische auto’s zijn er niet talrijk en niet boosaardig. En de trammen, och, de trammen, die gaan zoo genoegelijk de hellende straten op en af. Daar is geen kwaad bij. Natuurlijk, er zijn rampen. Het paspoort. De politie, die hier questura centrale heet, beweert, dat mijn paspoort mij niet het recht geeft in Rome te blijven. Alleen maar doortrekken naar de inschepingshaven voor Egypte of Palestina. Maar ik weet nog heelemaal niet, vanwaar ik vertrekken zal. Passagiersschepen zijn er niet. Ik moet alles nog regelen met Engelsche autoriteiten te Rome, voor wie ik speciale aanbevelingen heb. Ik zal wel moeten reizen met een troepenschip, met een graanschip of een steenkolenschip. Van Napels of Tarente, of Genua of Venetië. Wie weet dat?

De questura is redelijk. Ik offer een foto op het altaar des vaderlands. Krijg twee bedrukte folio-vellen papier om in te vullen. Dat heet ‘soggiorno segli stranier‘ in Italië. En ik mag in Rome blijven. Het is alles eenvoudig. Het is alles doodeenvoudig. Men had mij immers wel kunnen vierendeelen!

En in Rome ben ik dadelijk thuis. Mijn hotel bij ’t station. Maar ik eet bij eene Joodsche familie in de Via Campo Mazzio. Een heel eind. Maar ik stap over de Via Nazionale en Piazza Venezia, en Corso Umberto en Piazza Colonna alsof ik er altijd gewoond heb. Het is alsof ik Rome herken en wederzie.

Godefridus Johannes Hoogewerff

Ik heb een introductie voor dr. G. Hoogewerff, Secretaris van het Nederlandsch Historisch instituut te Rome. Ze wonen buiten de stad. Maar dat is niets. In Rome wandelt het gaarne. Wij maken kennis. Er zijn meer Hollanders. Wij praten over paspoorten, kranten, duurte en schaarschte. Mevrouw Hoogewerff is eene Finsche vrouw. Van die taal hebben Hollanders zelfs geen verre vermoedens. Maar ik weet toch iets; Johannes Linnankoski is in het Hollandsch vertaald: ‘Het lied van de Vuurroode Bloem’, en Albert Verwey heeft vertalingen van gedichten van Eino Leino gepubliceerd.

Wij spreken af, dat wij Dinsdag een wandeling door Rome zullen doen. Beginnen des morgens tien uur bij de Sint-Pieter. Ik ben er om half tien. En ik wandel ernstig over het groote, stille Sint-Pieterplein. De Kerk bouwt zijn koepel hoog in de witte en blauwe lucht. Twee zware zuilengangen omvatten half-cirkelend een deel van het plein. Men kan niet zeggen of dit mooi of leelijk is. Het hart is bewogen. Maar wat is het? Naar dit gebouw gaan de gedachten van millioenen bij millioenen Christenen uit. Wat gevoel ik: angst, verzet, overgave, vijandschap? Woorden, woorden, woorden.

Het woord, dat de veelen verbindt, kan nooit zeggen, wat de enkelen beleven in de oogenblikken van hunne sterkste spanning. En bijna ademloos leun ik tegen de obelisk, die vóór de kerk midden op het plein staat. Hier is het middelpunt. Weinig menschen gaan en komen. Op de geweldige trappen van de kerk lijkt alles klein en weinig.

Vaticaan

Ik loop langs het kompas, dat in den grond is gebouwd. Ik zoek het Oosten. En ik vind het: de kerk heeft haar gezicht juist naar het Oosten: Jerusalem, onze Stad, ons Land. Het is toevallig. Maar het is. De beide zuilengangen grijpen het Oosten. Maar de kerk is niet tegen ons. De Paus heeft de eischen van de Zionisten als rechtmatig erkend. Toch ben ik blij, als het tien uur is en dr. Hoogewerff het plein overkomt.

En nu zie ik het: hoe vol Rome is van schoonheid, overal, overal, langs alle straten, aan zooveel huizen. Zoo dood als Baedeker is, zoo wild en levend is mijn gids. Hij zegt een enkel woord, een naam, een tijdperk en ik zie het alles uitleven. Een nis in een muur, nietwaar, dat is niet veel? Maar ga eens de nissen zien van Michel-Angelo in de buitenmuren van Sint-Pieter, waar de weg stijgt naar het Vaticaan. Een paar lijnen. Een paar vlakken. En daarin de Schoonheid. Waar men deze Kerk ziet, bouwt zij stout en schoon. Maar ’t schoonst zien wij haar vanaf een weggetje, een windend dorpsweggetje tusschen Kerk en Vaticaan. Een verloren pleintje, kippen en pratende buurvrouwen. Wonderlijk verloren in de Stad. Daar bouwt de kerk op uit een landschap met heesters en boomen, zooals men dat ziet op open, primitieve schilderijen.

En van dat weggetje gaan wij naar het Vaticaan. Langs een fraaie vallende fontein. Bouwwerk van een Hollander, Jan van Santen uit Utrecht, die in ’t begin van de 17de eeuw Pauselijk bouwmeester te Rome was. Hoogewerff heeft zijn werk te Rome ontdekt en beschreven […].  Er zijn meer van zijn fonteinen, gelijk van bouw: een kleine bak waaruit het water valt in een grooten bak, die opengevouwen is als bloembladen.

Bibliotheek

Wij zien ook iets van de bibliotheek van het Vaticaan. Het is er heel stil en ernstig. Veel geestelijken. Maar de geleerde, dien wij er zoeken, is er niet. Hij is Franschman, gemobiliseerd en nu te Jerusalem. En wij gaan weer op weg. Een Zwitser loopt voor de poort van het Vaticaan heen en weer. Zijn bonte kleederen. Zijn zwierige mantel. En zijn spies op den schouder. Een prelaat komt aangereden. In een huurbakje. Zeker een bisschop van buiten.

En wij wandelen. Overal, den heelen dag door, zijn in de straten gebeeldhouwde poorten en poortjes en hoven van huizen, waar niemand ze verwachten zou, maar waar mijn goede geleider ze weet. En fonteinen. Er is niet mooier dan de harmonie van de levende lijnen van het vallend en klaterend water. Er zijn spuitende fonteinen en er zijn vallende fonteinen, al naar gelang ze water krijgen van de eene of de andere waterleiding. Twee zijn er in Rome. Schatten van schoonheid zijn aan de fonteinen gegeven. Hier een Romeinsche sarcophaag uit den keizerstijd. Gebeeldhouwd met jachttafereelen. Het graf eenmaal van een geweldig jager. Nu vangt hij water op uit een leeuwenbek daarboven. Een Italiaansche straatjongen komt er zijn wijnflesch vullen: lange hals, breede buik in ’t stroo. Hij doet het handig. Hij morst niet. Wat is tijd? Wat is eeuwigheid?

Fonteinen

Caracalla: is het lang geleden? Ach, zijn duizend jaren meer dan de dag van gisteren, die voorbij is? De groote badkuipen uit het badhuis van Caracalla zijn nu bakken voor fonteinen, geweldig van lijn. Er is één fontein, die een geheelen gevel beslaat. De fontein draagt het Huis. Overal valt het. Overal klatert het. Een gebruik: wie in Rome weder wil keeren, moet een munt werpen in het bekken van de fontein, met den rug er heen gekeerd en werpend over den schouder. De Engelsche misses doen dat. En de straatjongens visschen de munten weer op. Maar nu zijn er geen Engelsche misses meer.

Wij zien de fonteinen. En wij zien de binnenhoven van groote huizen. De dag is zonder zon. Den geheelen dag dreigt regen. En bij vlagen regent het wreed. Maar in den schemerenden middag zijn de hoven der oude huizen onzegbaar teeder en schoon. Uit alle tijden, in alle stijlen. Sober of rijk. Maar altijd in schoonheid.

Den Tiber gaan wij over in een vlaag van zon uit de wolken. Rome is prachtig. Maar de Tiber is de  Amstel niet. En de brug bij den Engelenburcht bouwt niet zoo fraai als de brug van de Amstelstraat naar het Waterlooplein. De Engelenburcht: een geweldige steenenmassa. Maar machteloos tegen de kanonnen van dezen tijd.

Getto

Het Ghetto. Het is verruimd. Maar nog heel goed zichtbaar hoe ellendig nauw de straatjes, waarin wij opgesloten. Alles volgebouwd. Geen licht. Geen lucht. Hoe hebben wij er het leven gehouden. Des avonds na zons-ondergang mocht geen Jood het ghetto uit. Eeuwen lang had het ghetto niet eens een fontein. Tot een goedhartige Paus een fontein voor de Joden liet opbouwen, door dienzelfden Jan van Santen van Utrecht. Wij zien ook de kerk, waar de Joden ééns per jaar werden gedwongen de mis te hooren. Een deel erin. De anderen samen gedreven op het plein ervoor. Boven de deur een heel booze aanhaling uit Jesajah, Latijn en Hebreeuwsch.

De lucht is leeggewaaid, wanneer wij aan het Forum komen. Het is niet veel: allerlei puinhoopen. Maar er zijn toch nog prachtige tempelzuilen bij, die streng en schoon afstaan tegen den mildblauwen avondhemel. Wij zien de tempelplaats van Vespasianus, van Castor en Pollux, de offerplaats met zwijn, schaap en rund. En zeldzaam mooi bewaard: een marmeren altaartje. De Via Sacra. Wij gaan naar den Triumfboog van Titus. Er is een Joodsche legende: toen een van de Joodsche koningen misdreven had, daalde de Engel Gabriël op de aarde neder met een stok. Hij stak den stok in den Tiber. Daaromheen groeide een eilandje en daarop werd Rome gebouwd.

Jerusalem verwoest

Acht eeuwen later werd Jerusalem door de Romeinen verwoest. Zeg nu eens: acht eeuwen. Dat is een seconde van de Eeuwigheid. De Tijd is niets. Een menschelijk bedenksel. Dit alles is gisteren gebeurd. De Via Sacra. De Triumfboog. Wij gaan niet gaarne naar den Triumfboog van Titus. Maar nu ik, de Dichter van het Joodsche Lied, als overwinnaar naar Jerusalem terugkeer, eerste van vele duizenden, nu zal ik naar den Triumfboog gaan. En over de eeuwen heen, lacht mijn ziel Titus uit. Titus, Titus: door twintig eeuwen heen, hebben wij zijnen naam als een scheldnaam bewaard. Wij zeiden het tegen elkander, heel ernstig en heel woedend, toen wij kleine Joodsche jongens waren: Titus, Titus. Dat was het ergste.

Een tocht door RomeHij is opgeknapt, de Triumfboog van den Man, die onze Stad heeft verwoest. Maar het beeldhouwwerk is gebleven. Een tooneel: Titus in zijn zegewagen. Een tweede tooneel: triumfators, bloemenbanden in het haar, dragen de geroofde tempelschatten. De groote kandelaar is duidelijk. Het beeldhouwwerk is prachtig bewaard. Een van de gezichten is nog volkomen duidelijk. Teeder en wreed. Een fantasie dit tooneel, de tempelschatten zijn nooit te Rome aangekomen, want in storm op zee vergaan. Neen, mijn ziel verzadigt zich niet van haat en wraak en hoon. Wat is er van al de dagen en daden van Titus overgebleven, terwijl wij naar Jerusalem teruggaan?

Dominicaan

Maar wij verlaten het Forum langs het Kapitool en wij dalen de Stad in. Nog één bezoek: wij worden verwacht bij Pater Jacques M. Vosté, Dominicaan, Hoogleeraar in de kennis van de Heilige Schrift aan het College Angélique. Hij heeft eenige jaren te Jerusalem de Bijbelstudie beoefend aan de School der Dominicanen onder leiding van Pater Lagrange.

Dr. Hoogewerff heeft den vorigen dag belet voor ons gevraagd. En ik heb mij een voorstelling van den Pater gemaakt. Ik weet, dat hij niet oud is. En niet stuursch. Een Belg, die Vlaamsch spreekt. Maar als hij dan binnenkomt en wij samen zitten, hoe is alles dan anders. Hij is een wonder van lavende schoonheid. Men zegt: uit een schilderij van Fra Angelico weggeloopen. Hij is heel diep en heel wijs. En daarbij onschuldig van lach als een kind. En zoo mild van gebaar, Vorstelijk in zijn gering wit habijt.

Zionisme

Wij spreken natuurlijk over het Zionisme. Over de heilige Christelijke en Arabische plaatsen in Palestina. Over de rechten der verschillende volken. Ik vind natuurlijk onze rechten de beste. Hij geeft mij een artikel over het Zionisme van prof. Lagrange in ‘Le correspondant’ van April 1918. En hij spreekt zoo lief Vlaamsch. Zoo mooi en zoo zuiver. Het doet er dus niet toe wat hij zegt. De Pater zelf zal niet verwacht hebben dat ik terugkeeren zou naar Amsterdam of mij bekeeren tot hem en blijven in zijn klooster. Maar ik zie hem in een glans van schoonheid. En ik hoor zijn woorden in een klank van schoonheid. Hij is mild en verdraagzaam. Hij zegt, dat ieder verstandig Christen sympathie heeft voor het Joodsche Volk. En niemand wenscht de middeleeuwen terug.

Wij vergelijken het Zionisme met de Vlaamsche beweging, Hebreeuwschen taalstrijd met Vlaamschen taalstrijd. Hij is Flamingant: voorstander van volledige gelijkheid van Waalsch en Vlaamsch. Ik vraag of hij activist is? ‘Ach, zegt hij, de menschen willen alles vangen in een woord. Doet u daar niet aan mee.’

Hij erkent den Belgischen Staat als een historisch feit, dat kan worden aanvaard. Maar daarbinnen volkomen gelijkheid. In Jerusalem is hij geweest van 1909 tot 1911. Zijn kennis is dus wel wat verjaard. De oorlog is daar overheen gegaan. Maar hij heeft Ben Jehoeda gekend, den grooten Hebreeuwschen taalkenner, die dikwijls kwam werken in de bibliotheek van de Dominicanen te Jerusalem.

En dan scheiden wij. De Pater geleidt ons tot de buitendeur. En de groet, dien hij ons geeft is zoo lief en mild als een zegen.

Schoonheid om ons heen

En dan is Rome weer om ons heen met al zijn schoonheid van straten en huizen, van beelden en fonteinen.

Een schoonheid, die ons achtervolgt door de uren van de dagen en die ons niet verlaat in de droomen van de nachten.

Aantekeningen bij Een tocht door Rome

  • De illustraties en de tussenkopjes heb ik ingevoegd.
  • Dit is tekst nummer 10 uit Jacob Israël de Haan, Feuilletons in het Algemeen Handelsblad 1919-1924. Deze digitale uitgave, bezorgd door Ludy Giebels, is beschikbaar op de website van de Digitale Bibliotheek Nederland. Zie hier.
  • De Haan verwijst naar: G.J. Hoogewerff, ‘De werkzaamheid van Jan van Santen te Rome’, Bulletin van den Nederlandschen Oudheidkundigen Bond, 9 (1916), p. 213-217.
  • In dit weblog over andere Rome reizigers, bijvoorbeeld Bertus Aafjes en Willem Frederik Hermans.