Treinen oorlog en poëzie in Luciano Erba

Treinen oorlog en poëzie in Luciano EErbaPassagierstrein. Goederentrein. Soldatentrein. Minutietrein. Deportatietrein. Transporttrein. Vluchtelingentrein. Treinen en oorlog, gisteren en vandaag. Ik voeg nog een woord toe: treinen oorlog en poëzie.

In de onderstaande kleine poëtische cyclus verwoordt de Milanese dichter Luciano Erba zijn ervaringen opgedaan tijdens zijn vlucht in november 1943 voor nazifascisme.

Drie gedichten

Suite ferroviaria
(treni di guerra e altri)

1942

Siepe di robinia
che segue la strada ferrata
ti lascio i miei pensieri
sulle tue foglie verdi, sottili.
Sul treno che mi portava veloce
a quest’ora del tramonto
pensavo al mio destino
povero, meraviglioso
al cammino
che non so se farò.
Ma mi accompagna il tuo verde filare, ora
lo guardo
e la campagna stanca:
così spesso fuggono
sogni e visioni del mio viaggiare.

1943

Leggevo negli occhi dei famuli
il mio destino la mia certa condanna
andavo in montagna
scarponi e paltò
volevo fuggire
l’Italia e Salò.

1944

Sei nel Giura e guardi dal treno
il convento in mezzo agli alberi
chi è in preghiera? la suora toriera
o il ragazzo che va alla frontiera?

Treinen zijn mijn gevolg
Oorlogs- en andere treinen

1942

Haag van acacia
die de spoorlijn volgt
mijn gedachten laat ik achter
op je dungroene blad.
In de snelle trein
op dit uur van zonsondergang
dacht ik aan mijn lot
arm en prachtig
en aan de weg
en of ik die wel zal gaan.
Maar je groene haag begeleidt mij
nu kijk ik ernaar
en naar het moede landschap:
van mijn reizen vluchten zo vaak
dromen en visioenen.

1943

In de ogen der knechten las ik
mijn lot, mijn zekere veroordeling
ik trok de bergen in
bergschoenen en overjas
ik wilde ontvluchten
aan Italië en Salò.

1944

In de Jura en je kijkt uit de trein
het klooster tussen de bomen
wie is in gebed? de behoudende non
of de jongeman op weg naar het front?

Over de titel

De titel Suite ferroviaria (treni di guerra e altri) verwijst niet naar muziek maar naar het gevolg (beeld: een stoet hovelingen) dat een personage begeleidt. In deze gedichtencyclus dient de trein de ik-figuur tot gevolg. De ondertitel laat zich vrij eenvoudig vertalen in: Oorlogs- en andere treinen.

Het adjectief ’toriera’ / behoudende in vs 3 van het derde gedicht is de italianisering van het Engelse Tory / tories dat naar verluidt van Ierse oorsprong is. Het gaat terug op het woord toraidhe, outlaw, dat het werkwoord toir, vervolgen, als basis heeft. De dichter heeft het woord gekoppeld aan de rooms-katholieke kloosterlinge. Bedenk dat de term toraidhe in de 17° eeuw ook werd gebruikt als bijnaam voor de rooms-katholieke volgelingen van koning Jacobus II van Engeland.

Luciano Erba (1922-2010) vluchtte in november 1943 naar Zwitserland. In zijn poëzie geeft hij niet zonder ironie vorm aan zijn levenservaringen. Enerzijds de dagelijkse, anderzijds de culturele ervaringen waarmee zijn academische onderwijs in de Franse taal- en letterkunde, de 17e eeuwse Engelse literatuur en zijn gewaardeerde vertalingen hem verrijkten.

Aantekeningen bij Treinen oorlog en poëzie

  • Deze kleine gedichtencyclus bevindt zich in Luciano Erba, L’ipotesi circense, Milano, 1995. Ik nam hem over uit de anthologie Poeti italiani del Secondo Novecento 19945-1995, a cura di Maurizio Cucchi e Stefano Giovanardi, Mondadori, Milano, 1996, pp. 181-182.

Dario Bellezza over Pasolini en Eros en Dood

De Italiaanse schrijver Dario Bellezza (1944 – 1996) werd geboren in Rome (Foto). Hij  zag zichzelf in de eerste plaats als een dichter. Hij werd ontdekt en gepresenteerd door Pier Paolo Pasolini, die hem ‘de beste dichter van de nieuwe generatie’ noemde. Maar Bellezza schreef ook negen romans en een aantal essays. Hij vertaalde uit het Frans belangrijke auteurs als George Bataille en Arthur Rimbaud. Met de journaliste Francesca Pansa sprak Dario Bellezza over Pasolini voor haar boek over de dichters, die een aantal Italiaanse schrijvers verklaarden het meest lief te hebben. Hieronder enkele opmerkelijke citaten uit het gesprek met Francesca Pansa (FP).

FP. Alles wat raakt aan Pasolini is erotisch. Er is altijd hartstocht, betrokkenheid, nooit een afstandelijke blik. In zijn verhouding met de werkelijkheid als jager was eros essentieel voor hem. Denk u ook niet?  

Pasolini’s verhouding met de erotiek heeft hem het leven gekost. Zijn gedrag als jager was dus oprecht. Pasolini wilde de mannelijke lichamen bezitten, niet liefhebben. Zijn echte liefde was gereserveerd voor zijn moeder.

FP. Wat was in Pasolini’s familie het doorslaggevende element dat zijn verhouding tot de liefde bepaalde ?

Zijn moeder heeft hem door opperste verwenning verpest. Zij heeft zijn liefde voor andere vrouwen geblokkeerd. Hij kon niet meer terug. Zijn moeder, met wie hij tot aan het einde van zijn leven samenwoonde, tot een jongen hem ombracht, maakte een normaal gevoelsleven onmogelijk. Niet alleen in de omgang met een vrouwen maar ook met jongens. Zodoende is er in Pasolini alleen het avontuur, de masturbatie, geen relatie tussen twee mensen.

Het postume Amado mio

Misschien stelt hij het probleem [van de homosexuele eros] alleen aan de orde in Amado mio. Hij doorleeft het als Dario Bellezza over Pasolini en Eros en Doodeen herhaling van zijn verhouding tot zijn broer, de gesneuvelde verzetstrijder. Hij bekent dat hij als jongen de liefde had willen bedrijven met zijn broer en zijn vader, niet met zijn moeder. Voor zijn moeder is de gesublimeerde liefde bestemd. Kronkelwegen van de psychologie. Van iemand die in zijn jeugd Freud heeft gelezen maar een analyse altijd heeft geweigerd. In Amado mio wordt de relatie met Toniuto beleefd als een actief bezitten van het lichaam. En dat stoot af, want in de homosexuele liefde zou geweld afwezig moeten zijn. En ook de penetratie om de fouten van de heterosexuele relatie niet te herhalen. Maar het is er. Pasolini is barbaars en primitief en hij slaagt er niet in om met behulp van cultuur zijn instincten bij te stellen.     

Zo blijft hij geketend aan een infantile sexualiteit, anaal en oraal, die hem er van weerhoudt het object van zijn verlangen, de jongen, lief te hebben. In Pasolini ontbreken daarom de gedichten over liefde, de liefdespoëzie. Er is in hem geen Kavafis noch een Penna. Wat is er dan wel in hem en wat ontbreekt bij de andere twee ? De eros in de pure staat, verwilderd, in de pre-AIDS periode toen het avontuur alleen nog maar een avontuur was. Men riskeerde niet de pest van de Twintigste eeuw. Kortom Pasolini was niet in staat lief te hebben. Hij hield alleen van zichzelf. Maar dat was een ongelukkige liefde zoals Elsa Morante goed had gezien, want zo was het. Zijn werk is er de bevestiging van.  

Scandalen

FP. Pasolini (en zijn personages) hebben in de jaren vijftig en zestig in Italië veel schandalen veroorzaakt. Denkt u dat die schandalen er ook nu nog zullen zijn?

Niet alleen zullen ze er niet meer zijn, maar vandaag de dag zouden de activiteiten van Pasolini geen enkel schandaal veroorzaken. Ook al omdat Pasolini bij leven de mix van ideologie en de erotiek goed wist te hanteren. Het overwegend agrarische Italië van de jaren vijftig kon alleen geschandaliseerd reageren. Vandaag de dag is alles anders, want zelfs Cicciolina in het parlement veroorzaakt geen schandaal meer en blijft niet langer dan een dag op de voorpagina’s van de kranten.

 

FP. Van de vitaliteit van de necrofiele erotiek tot de excrementen van Salò. Hoe kunnen we de ontwikkelingsgang van Pasolini nagaan?

Pasolini wilde sterven en Salò was zijn gruwelijke geestelijke testament. Hij zocht de dood in de sexualiteit en die vond hij. Ik geloof dat wij piëteit met hem moeten hebben en zijn levensloop bestuderen met het doel er een positieve les uit te trekken. […] Vandaag is Pasolini niet meer actueel. Hij spreekt niet meer tot onze tijd. En zo moet het ook zijn. Misschien ontdekt een onderzoeker in de toekomst, dat een matige Friulische dichter vanwege zijn onstilbare sexuele honger niet kon groeien. Hij imiteerde iedereen: van D’Annunzio van het Poema paradisiaco tot Carducci, van Pascoli tot Caproni en Sandro Penna. Aan het eind van zijn leven ontbrak hem de energie, want hij wist niet hoe lief te hebben.

Het zou verkeerd zijn om op grond van enkele uitspraken in dit interview te concluderen dat Dario Bellezza negatief over zijn ‘maestro’ Pasolini dacht. Niets is minder waar. Hij bleef zijn leraar trouw en diens werk bewonderen, maar zonder verafgoding. Hij publiceerde over hem twee boeken.

Aantekeningen bij Dario Bellezza over Pasolini

  • Francesca Pansa, Amore amore. I poeti e gli scrittori italiani contemporanei raccontano il loro poeta più amato e ne presentano i versi a loro più cari, Roma: Newton e Compton editori, 1988, pp. 10-12. (Liefde liefde: Hedendaagse Italiaanse dichters en schrijvers vertellen over hun geliefde  dichter en presenteren van hen de gedichten waarvan ze het meest houden). Uit hetzelfde boek liet ik eerder Umberto Eco aan het woord, zie hier.
  • Pasolini’s boek Amado mio werd in 1982 postuum gepubliceerd. Het bevat twee korte romans: Amado mio en Atti impuri.
  • Salò staat voor: Salò o le 120 giornate di Sodoma, Salò of de 120 dagen van Sodom. Zie hier de wikipedia pagina in het Nederlands.
  • Zie hier het wikipedia lemma over Dario Bellezza.

Ignazio Buttitta De poes Een ding dat beweegt

Ignazio Buttitta De poes Een Siciliaans gedichtHet gedicht in dit artikel bestaat in drie talen: het Siciliaans waarin Ignazio Buttitta (1899-1997) het schreef, het Italiaans waarin Salvatore Quasimodo het gedicht vertaalde en ten slotte mijn Nederlandse versie. Ik ken geen Siciliaans en ik weet natuurlijk ook wel dat het geen pas heeft via een andere taal te vertalen. Maar aangezien Quasimodo, de winnaar van de nobelprijs voor de literatuur in 1959, de Italiaanse vertaling maakte, heb ik mij verstout voor mijn vertaling zijn versie te gebruiken. Hier is van Ignazio Buttitta De poes.

De poes

Ook zij is heengegaan
ook de poes,
mijn huis is eenzamer nu.

Wat het was ? Een poes
een staart in een krul
dikzwarte snorren, kortharig,
en twee heldere ogen
een klagend miauw-miauw
en schurker langs de benen.

Het was een poes:
een ding dat beweegt
een snuit in de lucht
op vier hoge pootjes
met een zacht plat buikje.

Het was een poes
maar zij alleen doorbrak
het donker der kamerhoeken
de schaduwen op de vloer,
de kilte en magie der dingen
die niet spreken en levend zijn.

En in mijn huis is levend
het spinrag aan de zoldering
of een inktvlek op de vensterbank;
levend als vannacht mijn ogen
zijn gevuld met tranen
als een hart verdronken
in een donkere put
zonder touw aan de emmer
en zonder een stukje hemel als hoop.

Met haar speelden eens mijn kinderen
met snippertjes papier
en de kleinste wiegde ze in slaap:
de open haard vlamde op
warmte kleurde de gezichten
en moeder kinderen en vuur
waren een gloed van liefde.

Nu is mijn huis
een oven zonder brood
en ik een vreemdeling
rond dolend in zijn eentje.

Het gedicht in het Siciliaans met de vertaling van Salvatore Quasimodo kunt u hier in een pdf bekijken.

Aantekeningen bij Ignazio Buttitta De poes

  • Ignazio Buttitta De poes Een Siciliaans gedichtIgnazio Buttitta, La peddi nova, Feltrinelli, Milano, 1963. Het Siciliaanse ‘peddi’ betekent huid. De bundel bevat een voorwoord van Carlo Levi. Het origineel staat op de pagina’s 184-187. Er bestaat een Fondazione Ignazio Buttitta: klik hier. Zie hier een wikipadia pagina, daar ook een Engelse versie.
  • De dichter Ignazio Buttitta schreef niet alleen poëzie, maar ook een toneelstuk over legende Cola Pesce. Het is een belangrijk thema in de roman Cirkel in het gras van Oek de Jong uit 1985.
  • Dit gedicht verschijnt in de miniserie Italiaanse poëzie over poezen en katten.

 

Lied aan Etty Hillesum opgedragen door de zanger Juri Camisasca

Lied aan Etty Hillesum gewijdHet dagboek van Etty Hillesum als inspiratiebron voor beeldende kunst, literatuur, muziek, theater,  voordrachten en natuurlijk zeer veel non-fictie. En nu dan een lied van de zanger Juri Camisasca die in het Italiaans  ‘cantautore’ wordt genoemd: hij schrijft en zingt zijn eigen composities. Hij heeft een Lied aan Etty Hillesum opgedragen. Hij noemde het Vite silenziose, Zwijgzame levens, en is één van de dertien songs van zijn nieuwe album ‘Cristogenesi’ uit 2021.

Het lied over Etty Hillesum kan men beluisteren op Youtube. Zie hier de videoclip. Ik heb de liedtekst overgenomen en vertaald. Het is een vrij letterlijke vertaling, zonder poëtische pretenties. Na de tekst vertel ik eerst iets over de zanger en vervolgens citeer ik uit een lang interview met de zanger de citaten waarin hij over Etty  Hillesum spreekt.

Vite silenziose

Così mi piace immaginarti
come nuvola nel cielo
con gli occhi appassionati.
Erano gelidi quei campi
con i fili argentati
in una storia di follia.
In ogni istante dentro di te
in quello spicchio di libertà
ti abbandonavi.
E con la voce piena d’amore
per l’uomo e per la vita
tu sempre gridavi.
Mi basta essere
Mi basta vivere
Mi bastano poche cose
Mi basta essere
Mi basta vivere
Tra vite silenziose
Etty Hillesum
Etty Hillesum
Per stare in mezzo alla tua gente
e condividerne la sorte
hai vissuto giorni amari
Quando preghi per qualcuno
gli dai un po’ della tua forza
alleggerisce le sue ali.
I tuoi pensieri
come perle del mare
sono giunte fino a noi.
Sola come un angelo ferito
con una voce piena di vita
 ti sento ancora gridare
Mi basta essere
Mi basta vivere
Mi bastano poche cose
Mi basta essere
Mi basta vivere
Tra vite silenziose
Etty Hillesum
Etty Hillesum
Mi basta essere
Mi basta vivere
Mi basta essere
Mi basta vivere
Etty Hillesum

Zwijgzame levens

Ik verbeeld je mij het liefst
als een wolk aan de hemel
met gepassioneerde ogen.
Ze waren ijskoud die kampen
met glimmend prikkeldraad
in een waanzinnig verhaal.
Op elk moment in jezelf 
deze wijkplaats van vrijheid
was je gekeerd.
Met je stem vol van liefde
voor de mens en het leven
herhaalde je telkens weer:
Er zijn is mij voldoende
Te leven is mij genoeg
Slechts weinig heb ik nodig
Er zijn is mij voldoende
Te leven is mij genoeg
Tussen zwijgzame levens
Etty Hillesum
Etty Hillesum
Om onder je volk te verkeren
en met hen hun lot te delen
heb je bittere dagen gekend.
Als je voor iemand bidt
deel je met hem je krachten
verlicht je zijn vleugels.
Jouw gedachten
als parels uit de zee
hebben ons bereikt.
Alleen als een gewonde engel
met je stem vol van leven
hoor ik nog altijd luid je stem
Er zijn is mij voldoende
Te leven is mij genoeg
Slechts weinig heb ik nodig
Er zijn is mij voldoende
Te leven is mij genoeg
Tussen zwijgzame levens
Etty Hillesum
Etty Hillesum
Er zijn is mij voldoende
Te leven is mij genoeg
Er zijn is mij voldoende
Te leven is mij genoeg
Etty Hillesum

Over de zanger

Juri Camisasca (je zegt: Kamisàska) (1951) begon aanvang jaren zeventig van de twintigste eeuw als rockzanger. Maar al vrij snel begon hij op te treden met de later beroemd geworden Franco Battiato (1945-2021). Hun vriendschap en regelmatige samenwerking duurde tot de dood van Battiato. Eind jaren zeventig kwam er een ingrijpende spirituele keer in Camisasca’s bestaan. Hij trad in een benedictijner klooster. De muziek liet hem echter niet los en in 1988 beklom hij opnieuw het podium. En opnieuw met Battiato. Het klooster liet hij achter zich, maar muzikaal is hij zeer actief: componeert, schrijft en zingt. Camisasca woont in een dorpje op een helling van de Etna op Sicilië. 

Interview met Camisasca

Het rooms-katholieke nationale dagblad Avvenire publiceerde op 17 december 2021 een lang interview met Camisasca. De aanleiding was het verschijnen van het eerder genoemde nieuwe album Cristogenesi. In het gesprek gaat de zanger ook in op het lied dat hij heeft opgedragen aan Etty Hillesum. Ik citeer zijn uitspraken over haar.

Wij moeten niet buiten onszelf zoeken naar de grootste schat die wij in ons hebben, de liefde die compassie wordt. Die zoektocht is een grote opgave, maar het is de enige weg, daarvan ben ik absoluut overtuigd. […] Als we met onszelf in vrede leven, dragen we die vrede ook aan anderen over, en ook de wereld zoekt dan de vrede […].

Daarom heb ik een lied aan Etty Hillesum willen opdragen. Het verhaal van haar leven en haar woorden hebben op mij altijd grote indruk gemaakt. Innerlijk voelde ik bij het schrijven dezelfde impulsen als bij het werken aan De Karmel in Echt, het lied ter herinnering aan  Edith Stein.

Het lied over Edith Stein is van 1999. Hillesum schrijft op 20 september 1942 in dagboek over de aanwezigheid van Stein en haar zuster in kamp Westerbork. En over ‘de pater met de onvertroebelde ogen en de grove handen, die de com. revolutie voorspelde. 15 jaren was hij niet – uit z’n klooster geweest.’ (HVW, p. 554.) Het is niet mijn bedoeling om een verband te suggereren. Camisasca zegt verder over Hillesum:

Ondanks haar leven in de onmenselijke omstandigheden van de nazikampen,  was zij toch in staat het bestaan te waarderen. Hoe vaak zegt ze niet in haar dagboeken: het leven is mooi… Dat zij zich in deze hel bevond, weerhield haar er niet van geboeid te zijn door een uitkomende bloem of een blauwe hemel. Zij was in staat in het kleinste detail van het leven het wonder te zien.

De wijkplaats

Dan vraagt de interviewer een commentaar op de versregels ‘Op elk moment in jezelf / deze wijkplaats van vrijheid / was je gekeerd.’

Precies. Zo zouden wij allemaal moeten doen. De mensheid is de planeet waarop wij leven aan het verwoesten. Maar net als Etty Hillesum geloof ik, dat er altijd een mogelijkheid bestaat om de schoonheid te zien. En dat ondanks de nieuwe comunicatiemiddelen die het tegendeel beogen. Ze verspreiden zonder pauze de agressiviteit en het verbaal geweld die onze ziel vergiftigen. […] Als we niet naar de schoonheid van het leven kijken, dan komen we er niet uit. Vandaar dat het cultiveren van de spiritualiteit de enige weg is. En voor mij is dat de christelijke spiritualiteit.

Het woord ‘schoonheid’ is bij Camisasca geen esthetische categorie. Hij verwijst met schoonheid naar de betekenis die Hillesum er aan geeft. Als voorbeeld: ‘Ik onderging met vreugde, hoe Gods wereld, ondanks alles, toch schoon is.’ (HVW, p. 25.) En: ‘[…] dat ik het leven tòch schoon zou blijven vinden, altijd, ondanks alles.’ (HVW, p. 320.). Het leven is, ondanks alles, waard geleefd te worden. Het is, ondanks alles, betekenisvol.

Aantekeningen bij een Lied aan Etty Hillesum

  • Voor de website van Juri Camisasca hier.  De pagina wikipedia over Juri Camisasca is hier. Het complete interview in het dagblad Avvenire staat hier. Nog een voorbeeld van een interview uit 2016 hier. Allemaal in het Italiaans.
  • Klaas A.D. Smelik schreef mij, dat de Franse zanger Gildas Delaporte (1964-2020) in 2016 een lied over Etty Hillesum maakte. Zie hier.
  • Zie voor de citaten uit Hillesums dagboek: Etty Hillesum, Het verzameld werk, Balans: Amsterdam, 2021. Afgekort als HVW. Voor details hier. Raadpleeg desgewenst de website Cahiers Etty Hillesum gewijd aan het wereldwijde onderzoek over haar.
  • Voor andere artikelen op dit weblog over Etty Hillesum in Italië klik hier.

 

Mens van mijn tijd Een gedicht van Salvatore Quasimodo

https://www.gerritvanoord.com/zicMens van mijn tijd, een gedicht van Salvatore QuasimodoSalvatore Quasimodo publiceerde het gedicht Mens van mijn tijd in 1947. De dichter schreef het gedurende de Tweede Wereldoorlog. Er woedt sinds 24 februari weer een nieuwe oorlog in Europa. Quasimodo’s oproep in de verzen 14 en 15:
Och zonen, vergeet de wolken bloed,
die zijn opgestegen van de aarde, vergeet de vaderen […]:
vonden geen weerklank.
Het gedicht bestaat uit 17 vrij lange verzen. Ik laat elk nieuw vers met een vette letter beginnen. De Nederlandse vertaling is van Catharina Ypes.

Uomo del mio tempo

Sei ancora quello della pietra e della fionda,
uomo del mio tempo. Eri nella carlinga,
con le ali maligne, le meridiane di morte,
t’ho visto – dentro il carro di fuoco, alle forche,
alle ruote di tortura. T’ho visto: eri tu,
con la tua scienza esatta persuasa allo sterminio,
senza amore, senza Cristo. Hai ucciso ancora,
come sempre, come uccisero i padri, come uccisero
gli animali che ti videro per la prima volta.
E questo sangue odora come nel giorno
quando il fratello disse all’altro fratello:
«Andiamo ai campi». E quell’eco fredda, tenace,
è giunta fino a te, dentro la tua giornata.
Dimenticate, o figli, le nuvole di sangue
Salite dalla terra, dimenticate i padri:
le loro tombe affondano nella cenere,
gli uccelli neri, il vento, coprono il loro cuore.

Mens van mijn tijd

Je bent nog dezelfde van de steen en de slinger,
mens van mijn tijd. Jij was in het vliegtuig,
met zijn kwaadaardige vleugels, meridianen van de dood,
ik heb je gezien – in de gevechtswagen, bij de galgen,
bij de pijnigingen op het rad. Ik heb je gezien: jij was het,
met je wetenschap, nauwkeurig op verdelging gericht,
zonder liefde, zonder Christus. Jij hebt wéér gedood,
zoals steeds, zoals de vaderen hebben gedood, zoals de dieren
hebben gedood, die je voor de eerste maal zagen.
En dit bloed verspreidt zijn reuk als op de dag,
toen de broeder sprak tot de andere broeder:
Laat ons naar het veld gaan’. En die koude, koppige echo
is doorgedrongen tot jou, in jouw levensdag.
Och zonen, vergeet de wolken bloed,
die zijn opgestegen van de aarde, vergeet de vaderen:
hun graven verzinken in de
as,
de zwarte vogels en de wind bedekken hun hart.

 

Bibliografie bij Mens van mijn tijd

  • Salvatore Quasimodo, Giorno dopo giorno. Mondadori, Milano 19595, p. 60.
  • De vertaling van Catharina Ypes staat in haar bundel Olijven en zilveren populieren. Den Haag: Boucher, 1960, p. 87.
  • Zie hier voor een korte informatieve pagina over Salvatore Quasimodo.