Francesco Guccini’s Auschwitz. Lied van het kind in de wind

Op 14 juni 2020 is de populaire Italiaanse zanger Francesco Guccini 80 jaar geworden.

Toen hij op 14 juni 1940 werd geboren, waren er nog maar vier dagen verstreken na de Italiaanse  oorlogsverklaring aan Engeland en Frankrijk. Italië schaarde zich daarmee definitief aan de kant van agressor Duitsland, die negen maanden eerder in Europa in een oorlog had ontketend waarbij in korte tijd de hele wereld zou worden betrokken en tot 1945 zou gaan duren.

Over de meest tragische van de gebeurtenissen uit die periode, de moord op zes miljoen Joden door de Duitse nationaalsocialisten, schreef Guccini in 1964 het lied “Auschwitz. Lied van het kind in de wind”.

Van dit lied bestaan veel vertalingen waaronder ook een Nederlandse.  Op de website AntiwarSongs vindt u de verschillende versies. Guccini heeft het lied in wat kortere en langere versies gezongen: deze is uit 1982.

In 1964 had hij in de periode van voorbereiding op een tentamen Latijn het lied tijdens een onderbreking gemaakt, zowel de muziek als de tekst. Enkele weken ervoor had hij een boek van Primo Levi gelezen: Tu passerai per il camino, ofwel: Jij gaat door de schoorsteen. Hij vertelt deze herinnering in deze video uit 2014 tijdens de presentatie, in een zaal van het Italiaanse parlement, van de documentaire over de reis naar Auschwitz.  Die reis had hij samen met een groep scholieren gemaakt, dus vijftig jaar na de compositie van het lied. Zijn geheugen liet hem echter in de steek, want het boek dat hij toeschrijft aan Levi, was in werkelijkheid van de hand van Vincenzo Pappalettera (1919-1998). Het is een aangrijpend boek over Mauthausen en kwam voor het eerst uit in 1967. Ik neem aan dat de zanger Levi’s befaamde boek over Auschwitz had gelezen, Is dit een mens, waarvan de eerste editie dateert uit 1947. Het zij hem vergeven.

Een wikipedia pagina over Guccini.

Hieronder de Nederlandse versie. Van wie de vertaling is, wordt niet vermeld.

Auschwitz. Lied van het kind in de wind

Bij duizenden zijn kinderen
Door de schoorsteen weggevlogen
En zo ben ik ook, in de rook,
En nu ben ik in de wind,
Nu ben ik in de wind.

Het sneeuwde in Auschwitz,
De rook ging langzaam op
In de koude winterdag
En nu zijn we in de wind,
Nu zijn we in de wind.

In Auschwitz, hoeveel mensen!
Men allemaal in ’t zwijgen…
Zo raar, dat een kind
Niet glimlacht in de wind,
Niet glimlacht in de wind.

Ik vraag mij, hoe kan een mens
Zijn broeder zo licht doden?
Niettemin zijn miljoenen
In wind opgegaan,
In wind opgegaan.

Nogmaals dondert het kanon,
Met bloed zijn deze onmensen
Niet nog verzadigd,
En nog zijn we in de wind,
En nog zijn we in de wind.

Ik vraag mij, wanneer zal’t zijn?
Wanneer zullen we leren
Te leven, en niet te doden?
Zal de wind eindelijk ophouden?
Zal de wind eindelijk ophouden?

Ik vraag mij, wanneer zal’t zijn?
Wanneer zullen we leren
Te leven, en niet te doden?
Zal de wind eindelijk ophouden?
Zal de wind eindelijk ophouden?

 

Dit is het Italiaanse origineel:
Auschwitz.

Son morto con altri cento
Son morto ch’ero bambino
Passato per il camino
E adesso sono nel vento,
E adesso sono nel vento.

Ad Auschwitz c’era la neve
Il fumo saliva lento
Nel freddo giorno d’inverno
E adesso sono nel vento,
E adesso sono nel vento.

Ad Auschwitz tante persone
Ma un solo grande silenzio
È strano, non riesco ancora
A sorridere qui nel vento,
A sorridere qui nel vento

Io chiedo, come può un uomo
Uccidere un suo fratello
Eppure siamo a milioni
In polvere qui nel vento,
In polvere qui nel vento.

Ancora tuona il cannone,
Ancora non è contenta
Di sangue la belva umana
E ancora ci porta il vento,
E ancora ci porta il vento.

Io chiedo quando sarà
Che l’uomo potrà imparare
A vivere senza ammazzare
E il vento si poserà,
E il vento si poserà.

Io chiedo quando sarà
Che l’uomo potrà imparare
A vivere senza ammazzare
E il vento si poserà,
E il vento si poserà.

 

 

Italië 1938: een antisemitisch document

De fascistische dictatuur geleid door Benito Mussolini kwam in de zomer van 1938 in een nieuwe fase: in de juli werd het op biologische aannames gebaseerde racistisch   antisemitisme aangekondigd. Voor de nieuwe politiek van het regime werden in de tekst “Het fascisme en het probleem van het ras” de lijnen uitgezet. In tien stellingen werd beoogd een wetenschappelijke basis te verschaffen aan een exclusief biologisch-racistisch begrip van het Italiaanse volk. Het document wordt ook wel genoemd: “Manifest van de fascistische academici”, omdat het zou zijn samengesteld door hoogleraren en wetenschappers. U kunt hier mijn Nederlandse vertaling in pdf downloaden.

Het is 80 jaar geleden dat Mussolini het antisemitisme tot een van de kernpunten van zijn politieke beleid maakte. Niet dat het in Italië voordien afwezig was, integendeel, maar in 1938 werd het een staatszaak. Daarmee begon de periode waarin de Italiaanse Joden stap voor stap rechtenloos werden gemaakt en in een maatschappelijk isolement werden gedreven. De afbeelding hiernaast uit het tijdschrift ‘De verdediging van het ras‘, van 10 november 1938, brengt een serie verbodsbepalingen in beeld.

De razzia’s, vervolgingen en deportaties, dus de maatregelen waarbij men het gemunt had op het leven van de Joden, luidden een nieuwe fase in. Die begon enkele dagen na 8 september 1943. Op die woensdag werd door regering Badoglio bekend gemaakt dat zij een wapenstilstand had gesloten met de geallieerde strijdkrachten. De Duitsers gingen onmiddelijke over tot de bezetting van de noordelijke helft van het land, inclusief Rome.

In 2018 wordt in Italië niet alleen tachtig jaar anti-joodse wetgeving herdacht. Het is op 16 oktober aanstaande vijfenzeventig jaar geleden dat op zaterdagmorgen de grote razzia in het voormalige getto van Rome plaatsvond (zie de voorgaande post).

Ik zou hier nog een belangrijke gebeurtenis willen vermelden: in hetzelfde jaar 1943 werden Etty Hillesum, haar broer Mischa en haar ouders op 7 september uit kamp Westerbork naar Auschwitz-Birkenau gedeporteerd. Tijdens het Internationale Etty Hillesum Congres op 10, 11 en 12 september aanstaande in Middelburg zal hieraan ongetwijfeld ruim aandacht worden besteed. Etty Hillesum was klaarblijkelijk op de hoogte van de eerste val van Mussolini op 25 april 1943 en het verloop van de oorlog in Italië, want ze schrijft op 8 augustus 1943 in een brief aan Maria Tuinzing: “Ik bedacht een verhaaltje over Victor Emanuel, over een volksregering en een naderende vrede…”.

Bij de dood van Etty Hillesum, in Auschwitz ?

Op welke manier en wanneer Etty Hillesum, haar ouders en Mischa in het concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau om het leven kwamen, is een vraag die regelmatig aan Hillesum-onderzoekers wordt voorgelegd. Het kortste antwoord is: we weten het niet.

In de zesde bijgewerkte editie (september 2012) van de nagelaten geschriften vermeldt Klaas Smelik het volgende:

“Volgens het Rode Kruis zou Etty op 30 november 1943 in Auschwitz zijn omgekomen, haar broer Mischa op 31 maart 1944, in KZ Warschau. Deze data zijn echter slechts bij benadering. Het is niet onwaarschijnlijk dat beiden reeds eerder aan de onmenselijke ontberingen zijn bezweken.” (Het werk, xviii.)

Tot op dit moment zijn geen getuigenissen of andere bronnen overgeleverd waaruit met meer nauwkeurigheid zou kunnen worden afgeleid wat er met hen is gebeurd.

Het Rode Kruis heeft de in het citaat genoemde data vastgesteld op grond van inschattingen over wat zich in het algemeen heeft afgespeeld in de kampen en welke overlevingskansen de slachtoffers hadden. De Nederlandse wetgeving van na de oorlog bepaalde dat van elke vermiste, na het verstrijken van een zekere periode, een overlijdingsdatum moet worden vastgesteld en geregistreerd. Het overlijden verkreeg op die manier jurische waarde, weliswaar van formeel-jurische aard, maar essentiëel voor de rechten van de (eventuele) nabestaanden. Over deze kwestie kan informatie worden ingewonnen op de website oorlogsgetroffenen. Het thema is daar opgenomen onder de naam Verificatieonderzoek en wordt uitgebreid behandeld. Ook een bezoek aan het Nationaal Archief kan nuttig zijn.

Enerzijds de vraag wat er precies is gebeurd na het vertrek van Etty Hillesum en haar familie (zonder Jaap) uit kamp Westerbork op 7 september 1943. Anderzijds de juridische aspecten, die daarover geen uitsluitsel geven. Op eerste vraag kan geen antwoord komen. We weten niets over wat zich in de trein en in het kamp met betrekking tot de Hillesums heeft afgespeeld. Het is zelfs denkbaar dat Etty Hillesum elders is overleden, bij voorbeeld door uitputting in een van de vele satellietkampen waar zij mogelijk te werk was gesteld. Vast staat alleen dat de Hillesums niet zijn teruggekeerd en het gezin na de oorlog juridisch gezien als vermist werd geregistreerd tot de dag dat het Rode Kruis besloot voor elk van hen een overlijdensdatum te bepalen en in een akte op te nemen.

Op grond van wat er met andere slachtoffers van het naziregime in Auschwitz en elders is gebeurd, kunnen we ons wel een zekere voorstelling maken van het lot dat de ouders van Etty Hillesum heeft getroffen. Zij werden waarschijnlijk op zaterdag 10 september 1943 reeds ter dood gebracht, omdat zij vanwege hun leeftijd behoorden tot de categorie voor slavenarbeid onbruikbaren.

Voor Mischa en Etty Hillesum gold dat niet. Zij waren potentieel geschikt voor arbeid (criteria: leeftijd en jonge vrouw zonder kinderen). In zijn boek Mischa’s spel stelt de historicus Jan Willem Regenhardt de interessante historische hypothese voor, dat Mischa Hillesum na enige tijd uit kamp Auschwitz naar Warschau zou zijn gedeporteerd om daar werk te verrichten. Helaas blijft het ook in zijn boek bij een reeks veronderstellingen, die zonder een adequate historische ondersteuning aan de lezer worden voorgezet.

Voor zijn zuster Etty is een dergelijke hypothese zelfs niet te formuleren. Het lijkt voor de hand liggend voorlopig aan te nemen dat de plaats van overlijden Auschwitz-Birkenau was omdat ze daar is aangekomen. De datum laten we voor wat hij is: van formeel-bureaucratische aard, ook al omdat ik niet bij voorbaat wil uitsluiten dat zij ná 30 november 1943 is omgekomen, bij voorbeeld in januari 1944, of reeds in de loop van september 1943.

Bibliografisch:

Etty Hillesum, Het werk 1941-1943. Uitgegeven onder redactie van Klaas A.D. Smelik. Tekstverzorging door Gideon Lodders en Rob Tempelaars. Zesde herziene en aangevulde druk. Balans, Amsterdam, 2012.

Jan Willem Regenhardt, Mischa’s spel en de ondergang van de familie Hillesum. Balans, Amsterdam, 2012.

Gerrit Van Oord, “Historie en legende rondom het gezin van Louis Hillesum. Een beschouwing over Mischa’s spel en de ondergang van de familie Hillesum.” In Etty Hillesum in perspectief. (Etty Hillesum Studies 4.), Academia Press, Gent, 2012, 139-152. (Met literatuurverwijzingen.)