Ignazio Buttitta De poes Een ding dat beweegt

Ignazio Buttitta De poes Een Siciliaans gedichtHet gedicht in dit artikel bestaat in drie talen: het Siciliaans waarin Ignazio Buttitta (1899-1997) het schreef, het Italiaans waarin Salvatore Quasimodo het gedicht vertaalde en ten slotte mijn Nederlandse versie. Ik ken geen Siciliaans en ik weet natuurlijk ook wel dat het geen pas heeft via een andere taal te vertalen. Maar aangezien Quasimodo, de winnaar van de nobelprijs voor de literatuur in 1959, de Italiaanse vertaling maakte, heb ik mij verstout voor mijn vertaling zijn versie te gebruiken. Hier is van Ignazio Buttitta De poes.

De poes

Ook zij is heengegaan
ook de poes,
mijn huis is eenzamer nu.

Wat het was ? Een poes
een staart in een krul
dikzwarte snorren, kortharig,
en twee heldere ogen
een klagend miauw-miauw
en schurker langs de benen.

Het was een poes:
een ding dat beweegt
een snuit in de lucht
op vier hoge pootjes
met een zacht plat buikje.

Het was een poes
maar zij alleen doorbrak
het donker der kamerhoeken
de schaduwen op de vloer,
de kilte en magie der dingen
die niet spreken en levend zijn.

En in mijn huis is levend
het spinrag aan de zoldering
of een inktvlek op de vensterbank;
levend als vannacht mijn ogen
zijn gevuld met tranen
als een hart verdronken
in een donkere put
zonder touw aan de emmer
en zonder een stukje hemel als hoop.

Met haar speelden eens mijn kinderen
met snippertjes papier
en de kleinste wiegde ze in slaap:
de open haard vlamde op
warmte kleurde de gezichten
en moeder kinderen en vuur
waren een gloed van liefde.

Nu is mijn huis
een oven zonder brood
en ik een vreemdeling
rond dolend in zijn eentje.

Het gedicht in het Siciliaans met de vertaling van Salvatore Quasimodo kunt u hier in een pdf bekijken.

Aantekeningen bij Ignazio Buttitta De poes

  • Ignazio Buttitta De poes Een Siciliaans gedichtIgnazio Buttitta, La peddi nova, Feltrinelli, Milano, 1963. Het Siciliaanse ‘peddi’ betekent huid. De bundel bevat een voorwoord van Carlo Levi. Het origineel staat op de pagina’s 184-187. Er bestaat een Fondazione Ignazio Buttitta: klik hier. Zie hier een wikipadia pagina, daar ook een Engelse versie.
  • De dichter Ignazio Buttitta schreef niet alleen poëzie, maar ook een toneelstuk over legende Cola Pesce. Het is een belangrijk thema in de roman Cirkel in het gras van Oek de Jong uit 1985.
  • Dit gedicht verschijnt in de miniserie Italiaanse poëzie over poezen en katten.

 

Lied aan Etty Hillesum opgedragen door de zanger Juri Camisasca

Lied aan Etty Hillesum gewijdHet dagboek van Etty Hillesum als inspiratiebron voor beeldende kunst, literatuur, muziek, theater,  voordrachten en natuurlijk zeer veel non-fictie. En nu dan een lied van de zanger Juri Camisasca die in het Italiaans  ‘cantautore’ wordt genoemd: hij schrijft en zingt zijn eigen composities. Hij heeft een Lied aan Etty Hillesum opgedragen. Hij noemde het Vite silenziose, Zwijgzame levens, en is één van de dertien songs van zijn nieuwe album ‘Cristogenesi’ uit 2021.

Het lied over Etty Hillesum kan men beluisteren op Youtube. Zie hier de videoclip. Ik heb de liedtekst overgenomen en vertaald. Het is een vrij letterlijke vertaling, zonder poëtische pretenties. Na de tekst vertel ik eerst iets over de zanger en vervolgens citeer ik uit een lang interview met de zanger de citaten waarin hij over Etty  Hillesum spreekt.

Zwijgzame levens

Ik verbeeld je mij het liefst
als een wolk aan de hemel
met gepassioneerde ogen.
Ze waren ijskoud die kampen
met glimmend prikkeldraad
in een waanzinnig verhaal.
Op elk moment in jezelf 
deze wijkplaats van vrijheid
was je gekeerd.
Met je stem vol van liefde
voor de mens en het leven
herhaalde je telkens weer:
Er zijn is mij voldoende
Te leven is mij genoeg
Slechts weinig heb ik nodig
Er zijn is mij voldoende
Te leven is mij genoeg
Tussen zwijgzame levens
Etty Hillesum
Etty Hillesum
Om onder je volk te verkeren
en met hen hun lot te delen
heb je bittere dagen gekend.
Als je voor iemand bidt
deel je met hem je krachten
verlicht je zijn vleugels.
Jouw gedachten
als parels uit de zee
hebben ons bereikt.
Alleen als een gewonde engel
met je stem vol van leven
hoor ik nog altijd luid je stem
Er zijn is mij voldoende
Te leven is mij genoeg
Slechts weinig heb ik nodig
Er zijn is mij voldoende
Te leven is mij genoeg
Tussen zwijgzame levens
Etty Hillesum
Etty Hillesum
Er zijn is mij voldoende
Te leven is mij genoeg
Er zijn is mij voldoende
Te leven is mij genoeg
Etty Hillesum

Over de zanger

Juri Camisasca (spreek uit: Kamisàska) (1951) begon aanvang jaren zeventig van de twintigste eeuw als rockzanger. Maar al vrij snel begon hij op te treden met de later beroemd geworden Franco Battiato (1945-2021). Hun vriendschap en regelmatige samenwerking duurde tot de dood van Battiato. Eind jaren zeventig kwam er een ingrijpende spirituele keer in Camisasca’s bestaan. Hij trad in een benedictijner klooster. De muziek liet hem echter niet los en in 1988 beklom hij opnieuw het podium. En opnieuw met Battiato. Het klooster liet hij achter zich, maar muzikaal is hij zeer actief: componeert, schrijft en zingt. Camisasca woont in een dorpje op een helling van de Etna op Sicilië. 

Interview met Camisasca

Het rooms-katholieke nationale dagblad Avvenire publiceerde op 17 december 2021 een lang interview met Camisasca. De aanleiding was het verschijnen van het eerder genoemde nieuwe album Cristogenesi. In het gesprek gaat de zanger ook in op het lied dat hij heeft opgedragen aan Etty Hillesum. Ik citeer zijn uitspraken over haar.

Wij moeten niet buiten onszelf zoeken naar de grootste schat die wij in ons hebben, de liefde die compassie wordt. Die zoektocht is een grote opgave, maar het is de enige weg, daarvan ben ik absoluut overtuigd. […] Als we met onszelf in vrede leven, dragen we die vrede ook aan anderen over, en ook de wereld zoekt dan de vrede […].

Daarom heb ik een lied aan Etty Hillesum willen opdragen. Het verhaal van haar leven en haar woorden hebben op mij altijd grote indruk gemaakt. Innerlijk voelde ik bij het schrijven dezelfde impulsen als bij het werken aan De Karmel in Echt, het lied ter herinnering aan  Edith Stein.

Het lied over Edith Stein is van 1999. Hillesum schrijft op 20 september 1942 in dagboek over de aanwezigheid van Stein en haar zuster in kamp Westerbork. En over ‘de pater met de onvertroebelde ogen en de grove handen, die de com. revolutie voorspelde. 15 jaren was hij niet – uit z’n klooster geweest.’ (HVW, p. 554.) Het is niet mijn bedoeling om een verband te suggereren. Camisasca zegt verder over Hillesum:

Ondanks haar leven in de onmenselijke omstandigheden van de nazikampen,  was zij toch in staat het bestaan te waarderen. Hoe vaak zegt ze niet in haar dagboeken: het leven is mooi… Dat zij zich in deze hel bevond, weerhield haar er niet van geboeid te zijn door een uitkomende bloem of een blauwe hemel. Zij was in staat in het kleinste detail van het leven het wonder te zien.

De wijkplaats

Dan vraagt de interviewer een commentaar op de versregels ‘Op elk moment in jezelf / deze wijkplaats van vrijheid / was je gekeerd.’

Precies. Zo zouden wij allemaal moeten doen. De mensheid is de planeet waarop wij leven aan het verwoesten. Maar net als Etty Hillesum geloof ik, dat er altijd een mogelijkheid bestaat om de schoonheid te zien. En dat ondanks de nieuwe comunicatiemiddelen die het tegendeel beogen. Ze verspreiden zonder pauze de agressiviteit en het verbaal geweld die onze ziel vergiftigen. […] Als we niet naar de schoonheid van het leven kijken, dan komen we er niet uit. Vandaar dat het cultiveren van de spiritualiteit de enige weg is. En voor mij is dat de christelijke spiritualiteit.

Het woord ‘schoonheid’ is bij Camisasca geen esthetische categorie. Hij verwijst met schoonheid naar de betekenis die Hillesum er aan geeft. Als voorbeeld: ‘Ik onderging met vreugde, hoe Gods wereld, ondanks alles, toch schoon is.’ (HVW, p. 25.) En: ‘[…] dat ik het leven tòch schoon zou blijven vinden, altijd, ondanks alles.’ (HVW, p. 320.). Het leven is, ondanks alles, waard geleefd te worden. Het is, ondanks alles, betekenisvol.

Aantekeningen bij een Lied aan Etty Hillesum

  • Voor de website van Juri Camisasca hier.  De pagina wikipedia over Juri Camisasca is hier. Het complete interview in het dagblad Avvenire staat hier. Nog een voorbeeld van een interview uit 2016 hier. Allemaal in het Italiaans.
  • Klaas A.D. Smelik schreef mij, dat de Franse zanger Gildas Delaporte (1964-2020) in 2016 een lied over Etty Hillesum maakte. Zie hier.
  • Zie voor de citaten uit Hillesums dagboek: Etty Hillesum, Het verzameld werk, Balans: Amsterdam, 2021. Afgekort als HVW. Voor details hier. Raadpleeg desgewenst de website Cahiers Etty Hillesum gewijd aan het wereldwijde onderzoek over haar.
  • Voor andere artikelen op dit weblog over Etty Hillesum in Italië klik hier.

 

Mens van mijn tijd Een gedicht van Salvatore Quasimodo

https://www.gerritvanoord.com/zicMens van mijn tijd, een gedicht van Salvatore QuasimodoSalvatore Quasimodo publiceerde het gedicht Mens van mijn tijd in 1947. De dichter schreef het gedurende de Tweede Wereldoorlog. Er woedt sinds 24 februari weer een nieuwe oorlog in Europa. Quasimodo’s oproep in de verzen 14 en 15:
Och zonen, vergeet de wolken bloed,
die zijn opgestegen van de aarde, vergeet de vaderen […]:
vonden geen weerklank.
Het gedicht bestaat uit 17 vrij lange verzen. Ik laat elk nieuw vers met een vette letter beginnen. De Nederlandse vertaling is van Catharina Ypes.

Uomo del mio tempo

Sei ancora quello della pietra e della fionda,
uomo del mio tempo. Eri nella carlinga,
con le ali maligne, le meridiane di morte,
t’ho visto – dentro il carro di fuoco, alle forche,
alle ruote di tortura. T’ho visto: eri tu,
con la tua scienza esatta persuasa allo sterminio,
senza amore, senza Cristo. Hai ucciso ancora,
come sempre, come uccisero i padri, come uccisero
gli animali che ti videro per la prima volta.
E questo sangue odora come nel giorno
quando il fratello disse all’altro fratello:
«Andiamo ai campi». E quell’eco fredda, tenace,
è giunta fino a te, dentro la tua giornata.
Dimenticate, o figli, le nuvole di sangue
Salite dalla terra, dimenticate i padri:
le loro tombe affondano nella cenere,
gli uccelli neri, il vento, coprono il loro cuore.

Mens van mijn tijd

Je bent nog dezelfde van de steen en de slinger,
mens van mijn tijd. Jij was in het vliegtuig,
met zijn kwaadaardige vleugels, meridianen van de dood,
ik heb je gezien – in de gevechtswagen, bij de galgen,
bij de pijnigingen op het rad. Ik heb je gezien: jij was het,
met je wetenschap, nauwkeurig op verdelging gericht,
zonder liefde, zonder Christus. Jij hebt wéér gedood,
zoals steeds, zoals de vaderen hebben gedood, zoals de dieren
hebben gedood, die je voor de eerste maal zagen.
En dit bloed verspreidt zijn reuk als op de dag,
toen de broeder sprak tot de andere broeder:
Laat ons naar het veld gaan’. En die koude, koppige echo
is doorgedrongen tot jou, in jouw levensdag.
Och zonen, vergeet de wolken bloed,
die zijn opgestegen van de aarde, vergeet de vaderen:
hun graven verzinken in de
as,
de zwarte vogels en de wind bedekken hun hart.

 

Bibliografie bij Mens van mijn tijd

  • Salvatore Quasimodo, Giorno dopo giorno. Mondadori, Milano 19595, p. 60.
  • De vertaling van Catharina Ypes staat in haar bundel Olijven en zilveren populieren. Den Haag: Boucher, 1960, p. 87.
  • Zie hier voor een korte informatieve pagina over Salvatore Quasimodo.

 

Pier Paolo Pasolini Tentoonstellingen in 2022

Pier Paolo Pasolini Tentoonstellingen in 2022Voor 2022 staan er in Italië nog al wat Pier Paolo Pasolini Tentoonstellingen op het programma. De reden daarvoor is de honderdjarige geboortedag van de schrijver. Hij werd immers geboren op 5 maart 1922 in Bologna. In Rome arriveerde Pasolini in 1950. Zijn enorme creatieve productiveit kwam in de hoofdstad tot ontwikkeling. Vandaar dat het zwaartepunt op Rome ligt. Het overzicht geeft de tentoonstellingen per plaats. Daarbinnen natuurlijk eerst de titel, vervolgens op datum van opening. Ik werk de gegevens regelmatig bij.

Bologna

  • “Pier Paolo Pasolini. Folgorazioni figurative”. Data: 1 maart 2022 – 16 oktober 2022. In de Cineteca di Bologna. Er zijn bijna 500 foto’s van onder andere Dino Pedriali (1950-2021) te bewonderen. Zie hier de website.

Passariano (Udine)

  • “Pier Paolo Pasolini. Sotto gli occhi del mondo”. Data: 27 mei – 2 oktober 2022. In: Museo Villa Manin, Piazzale Manin 10, Passariano. Zie hier de website.

Rome

  • “Pier Paolo Pasolini. Sul set di Medea”. Data: 5 maart – 2 november 2022. In het Museo dell’Arte Classica. Zie hier de website. En een PDF van het programma.”
  • “Cuore cosciente. Pier Paolo Pasolini raccontato nel fumetti. Data: 26 augustus  – 2 oktober. In: Palazzo Merulana.  
  • “Pasolini Pittore”. Data: 14 oktober 2022 – 16 april 2023. In de Galleria d’Arte Moderna in via Francesco Crispi 24. Zie hier de website.
  • “Pier Paolo Pasolini. Tutto è santo”. Deze tentoonstelling heeft drie locaties, elk met een eigen thema:
    • Data: 17 oktober 2022 – 20 januari 2023. Locatie: Palazzo delle Esposizioni. Zie hier de website. De tentoonstelling staat nog niet op de site.
    • Data: 28 oktober 2022 – 13 februari 2023. Locatie: Galleria Nazionale di Arte Antica – Palazzo Barberini. Zie hier de website. De tentoonstelling staat nog niet op de site.
    • Data: 16 november 2022 – 12 maart 2023. Locatie: MAXXI. Zie hier de website. De tentoonstelling staat nog niet op de site.

Bezoek Pasolini-plaatsen in Rome

Over de plaatsen in Rome die direct in verband staan met de dichter verscheen een uitstekende gids. In dit artikel een uitgebreide bespreking.

Aantekeningen bij Pier Paolo Pasolini Tentoonstellingen

  • Het nationale dagblad Corriere della Sera geeft in 21 delen het werk van Pasolini opnieuw uit. Wekelijks verschijnt er een deel. Men kan het samen met de krant aanschaffen voor 8,90 euro. De krant kost natuurlijk ook geld! Zie hier voor de website van de krant waarin Pasolini zijn stukken altijd kwijt kon.

 

Naam van de roos van Umberto Eco wordt stripverhaal

Een nieuw stripverhaal

Naam van de roos wordt een stripverhaalOp 5 januari 2022 was het de 90° geboortedag van Umberto Eco.  Het nieuws is dat zijn grootste literaire succes De Naam van de roos een graphic novel wordt. Begin deze maand werd bekend dat de Italiaanse tekenaar Milo Manara (g. 1945) een beeldverhaal van de roman zal maken. Het boek zou eind van 2022 in de winkel moeten liggen. Ik las het nieuws in het Italiaanse striptijdschrift linus dat met deze boeiende januari aflevering zijn 58e jaargang ingaat. Het tijdschrift wijdt ruim 30 van de 120 pagina’s aan Umberto Eco, die, zoals bekend, als een van de eerste Italiaanse academici het stripverhaal voor vol aanzag. Zijn baanbrekende essay over Milton Caniffs “Steve Canyon” verscheen in 1964. En vanaf de oprichting van linus in 1965 was hij één van de numi tutelari van het periodiek, zoals de uitgever Elisabetta Sgarbi terecht opmerkt.

Naam van de roos wordt een stripverhaal
Eerste versies. De ballonnetjes zijn nog zonder tekst.

Een interview met Manara

In dit nummer van linus staat een interview met de tekenaar. Enkele van zijn uitspraken geven een indruk van wat hij van plan is. Ik neem er twee korte stukjes uit over. De interviewer Adriano Ercolani suggereert dat het moeilijk zal zijn om de ‘klassieke beelden’ van Manara in het boek te verwerken, aangezien het verhaal zich afspeelt in een klooster. De tekenaar spreekt dat tegen.

Dat zal zeker niet moeilijk zijn. […] Het verhaal wordt gedaan door een oudere hoofdrolspeler, die over zijn jeugd vertelt. Hij onthult ons zijn ontdekking van de seksualiteit en de vrouw. Eco wijdt er een heel hoofdstuk aan, in een door het Hooglied geïnspireerde stijl. We lezen over de ontdekking van de vrouw als de Ander, maar ook die van haar lichaam, van haar lichamelijke dimensie. Dit hoofdstuk heeft een sterk erotisch karakter waar de makers van de filmversie aan voorbij gingen. Zij  minimaliseerden de gebeurtenissen tot een simpele overtreding van de kloosterregels. Maar voor Eco was het geen marginale kwestie en krijgt in zijn boek een heel hoofdstuk. Ik zal proberen om er in mijn versie niet zozeer een metaforische, maar meer een symbolische wending aan te geven, om recht te doen aan de prachtige stijl waarin Eco de episode allesbehalve vluchtig behandelt.

Naam van de roos wordt een stripverhaal
Eerste versies. De ballonnetjes zijn nog zonder tekst.

Over censuur

De interviewer en de tekenaar wisselen van gedachten over het thema censuur. Het taal-advies van het Europese Parlament voor het genre-taalgebruik interpreteert Manara als een vorm van censuur. Hij meent: ‘De media zouden de publieke opinie niet moeten beïnvloeden, maar zich beperken tot het verstrekken van informatie.’ Milo Manara reduceert zo het werk van een journalist tot dat van een notaris. Een ondoordachte opmerking!

Maat laat ik mij bij het interview houden, want de interviewer en de tekenaar spreken ook over het thema censuur in De naam van de roos. De verwijzing is naar de poetica van Aristoteles over de glimlach. Deze tekst dient te worden gecensureerd. Het is immers een ‘vergiftigde tekst’. Dit zijn fanatiek religieuze opvattingen – zegt Manara – die leiden tot moord. En hij vervolgt, dat hij voor zijn strips gebruik zal maken van de middeleeuwse miniaturen die voor Baskerville het uitgangspunt van zijn onderzoek werden. Ik citeer Manara:

Ik blijf natuurlijk trouw aan mijn werkwijze. Als iemand exact de woorden van Eco wil lezen, dan kan hij beter de roman ter hand nemen. Aan de essentiële thema’s als de censuur en de armoede van Christus houd ik vast, want zij zijn de basis van mijn verhaal. Het gaat daarbij om een omzetting van het materiaal in een stripverhaal, niet om literatuur.

De bedoeling is dat het tijdschrift linus in de loop van het jaar telkens een episode van Milo Manara’s stripverhaal zal publiceren. Allicht dat zijn lezeressen en lezers zich daarop verheugen.

Aantekeningen bij de Naam van de roos

  • Voor Eco’s essay zie: Umberto Eco, Apocalittici en integrati. Milano: Bompiani, 1982, pp. 130-183. Eerste editie 1964. In deze linus aflevering een herdruk van het eerste deel van het essay: De analyse van de boodschap, pp. 46-52.
  • Over Umberto Eco op dit weblog: Eco.
  • Zie hier de pagina wikipedia over de tekenaar.
  • En hier voor de Belgische site Cosidetto waarop een artikel over Milo Manara’s stripboek Caravaggio staat.