Een fotoboek van Letizia Battaglia: Passie Recht en Vrijheid

Recht en Vrijheid – Giustizia e Libertà – zijn de twee woorden die de Siciliaanse fotografe Letizia Battaglia (geboren in 1935) tot het Leitmotif van haar leven heeft gemaakt en verwijzen naar waarden die door velen als universeel worden opgevat. Het woord Passie in de titel refereert naar de persoon van de fotografe, naar de wijze waarop zij in het leven stond en haar idealen op individueel en maatschappelijk gebied enthousiast en energiek heeft getracht te verwezelijken. Aanvankelijk stelde zij haar creatieve talent in dienst van de strijd tegen de georganiseerde misdaad (maffia), vanaf het einde van de jaren tachtig aanvaardde zij een politieke functie en begon zich concreet in te zetten voor een op verandering en verbetering gericht beleid voor haar geboortestad Palermo.

De titel van dit stukje verwijst naar de monografie die werd samengesteld door de redactie van de Amerikaanse uitgeverij Aperture en in 1999 gepubliceerd: Letizia Battaglia: Passion Justice Freedom. Photographs of Sicily. De afbeeldingen in het boek zijn geselecteerd uit de kernperiode van haar carrière: de jaren tachtig en negentig. In haar inleidende essay “Battaglia in Black and White” verschaft Melissa Harris de belangrijkste feiten van het leven en de carrière van de fotografe en in een aantal welgekozen citaten laat zij de kunstenaar aan het woord.

Het eerste deel gunt ons een blik op de bewoners van Palermo, op hun leven vastgelegd in momenten van geluk en liefde, van feestelijk bijeenzijn, van religieuze devotie en begrafenisrituelen. Uit de keuze wat wel en wat niet te fotograferen blijkt de politiek-maatschappelijke visie van de fotografe. Voor haar lens verschijnen de personen wier leven zich aan de onderkant van de samenleving afspeelt en voor wie zij zich later politiek zou inzetten.

Het tweede deel van het boek begint met een essay van Alexander Stille: “Twenty Years of Mafia: A Visual Chronicle” (pp. 82-91). Op pagina 83 wordt de kijker geconfronteerd met de beroemde foto uit 1982 van een jongen met een pistool en een nylonkous over het

De jongen met het speelgoedpistool
De jongen met het speelgoedpistool

gezicht. Het mag dan een speelgoedpistool zijn geweest, de dramatische foto’s die volgen verdringen dit detail uit de gedachten van de kijker. De journalist en historicus Stille geeft in zijn opstel een gedetailleerd en nauwkeurig overzicht van de bloedige periode van moord en terreur in de straten van Palermo – Battaglia gebruikt de term ‘burgeroorlog’ –, die culmineert in de moord in 1992 op Giovanni Falcone en Paolo Borsellino. Achteraf gezien betekende dit jaar een keerpunt, want de gebeurtenissen brachten een bewustwordingsproces op gang dat tot op de dag van vandaag doorwerkt.

De foto op pagina 87 van de moord op de politicus Piersanti Mattarella op 6 januari 1980 verbindt het verleden met het heden. Mattarella was toen de President van de regio Sicilië en bevorderde een anticorruptie en antimaffia politiek. Hij was een politicus van christendemocratische huize en progressief georienteerd, wat ook geldt voor zijn zes jaar later (1941) geboren broer Sergio Mattarella, die na de moordaanslag besloot in de politiek te gaan. Sergio Mattarella werd op 31 januari 2014 tot President van de Republiek gekozen. “Met de dood van [Piersanti] Mattarella dachten we het dieptepunt te hebben bereikt, maar het was slechts het begin”, aldus Battaglia. Mattarella was een van de vele honderden slachtoffers – maffiosi en politici – die nog zouden vallen onder de salvo’s van de door maffiabazen betaalde killers.

De omslagfoto. Op de omslag van het boek heeft de Aperture-redactie een foto van Rosaria Schifani afgedrukt, toen 22 jaar oud. Zij werd op 23 mei 1992 weduwe want ze was getrouwd met de agent Vito Schifani die werd vermoord door de Maffia bij de aanslag van die dag op rechter Giovanni Falcone. Vijf mensen vonden de dood: Falcone, zijn vrouw en de drie agenten die hen moesten beschermen. Tijdens de kerkdienst richtte de jonge weduwe deze legendarische woorden tot de aanwezigen waaronder naar haar overtuiging ook leden van de maffia : “… ik vergeef jullie, maar alleen als ook jullie bereid zijn te knielen, als je de moed toont te willen veranderen.” Zij voegt daar echter aan toe: “Maar zij veranderen niet, ze willen niet veranderen.”

lbRosariaTwintig jaar later, in 2012, komt zij opnieuw aan het woord. Haar overtuiging dat er niets is veranderd is sterker geworden: “Meer dan ooit ben ik er zeker van, dat er nooit iets  zal veranderen: het zit in het hoofd van de Sicilianen, van de Italianen, zij blijven altijd hetzelfde. Zeker, het gaat er mij niet om Sicilië aan het kruis te nagelen, want heel het land is medeplichtig.” De gebeurtenissen in het Italië van vandaag lijken haar gelijk te geven. Slechts één voorbeeld: in Rome is dit jaar ‘Mafia Capitale’ – Maffia Hoofdstad – tot uitbarsting gekomen: tot diep in de gelederen van de politiek en de bureaucratie blijkt de corruptie te zijn doorgedrongen.

Aan Letizia Battaglia werden buiten Italië diverse belangrijke fotografie-awards toegekend. Zij  hield op 21 april 2015 een lectio magistralis in het museum MAXXI in Rome. Zie Youtube.

Wie geïnteresseerd is in deze monografie vindt hier de bestelinformatie of kan desgewenst met mij contact opnemen.

Noot. De termen ‘Giustizia’ en ‘Libertà’ hebben ook een precieze historische achtergrond. Ze verwijzen naar de antifascistische verzetsbeweging die in 1929 te Parijs werd opgericht door Italiaanse bannelingen. Onder de vele duizenden verzetstrijders waren ook mannen en vrouwen die na de oorlog het land mede politiek vorm gaven. Zonder te willen vervallen in vage historische paralellen lijkt een mate van inspiratie niettemin denkbaar.